1.10.26
El Encendido. Pulsa el botón.
11.9.26
ARREDOR DO CASTELO DE LUGO
A Porta do Castelo, a fortaleza e a cárcere
Hai lugares dunha cidade que parecen condenados a repetir a súa función.
Na muralla de Lugo existe un deles: Campo Castelo.
CAMPO CASTELO - LUGO
Colección Manuel Barrio y Moure
Alí estivo o Castelo de Lugo. Alí aparece documentada en 1120 a Porta Castelli e, en 1202, a Porta do Castelo. O castelo desapareceu hai séculos, pero a cidade continuou chamando Castelo ao lugar.
LUGO 1812
Lucus Augusti non se ergue nun chan calquera. Asenta sobre unha lomba alongada entre dous vales: o do Miño, ao oeste, e o do Rato, ao leste. Entre ambos os dous cursos corre unha liña de cume —a divisoria de augas— que atravesa o recinto amurallado. Esa liña é o único trazado do solar polo que se pode camiñar sen subir nin baixar ningunha das dúas encostas, e o único que permite drenar cara aos dous lados. Calquera enxeñeiro romano que tivese que fixar o eixo principal dunha cidade nova neste lugar tería trazado exactamente por alí.
E por alí vai. O gran eixo que estrutura Lucus Augusti segue esa cresta e pódese percorrer aínda hoxe pola rúa da Raíña e pola rúa de San Marcos, prolongándose xa fóra do recinto pola avenida da Coruña. Campo Castelo ocupa o extremo meridional dese eixo: o punto no que a vía maior da cidade atopa a muralla. Non é unha posición dominante por casualidade nin por vontade simbólica; é o resultado de algo tan pouco discutible como a forma do terreo.
Se a isto lle engadimos o que amosa a cartografía arqueolóxica —o cardo cruzando en ángulo recto co decumano e o recinto forense lindando co propio cardo—, o cadro péchase só: a porta que remata o eixo é a porta maior, e o foro está onde os dous eixos se cortan. O castelo medieval non escolleu un lugar excepcional. Herdouno.
Unha porta maior que se converte en prisión nun recinto que non herdou nada de Roma. E precisamente por iso a traio: Lerma é aquí a proba en contrario. Amosa que a asociación entre porta, fortaleza e cárcere non é unha herdanza antiga senón unha constante funcional, algo que se xera por si só alí onde hai un umbral que controlar. De maneira que a secuencia de Campo Castelo, por si soa, non demostra que a Porta Castelli sexa romana: indícanos onde mirar.
PORTA → CASTELO → CÁRCERE.
Quizais non sexa casual.
Porque unha porta principal non é simplemente un burato nunha muralla. É un lugar de control: controla quen entra, quen sae, as mercadorías, o tránsito e, en determinadas circunstancias, tamén as persoas.
Desde o aire, o cubo volve aparecer.
Agochado entre os edificios de Campo Castelo e protexido cara ao exterior polo Reduto de María Cristina, a súa forma curva aínda deixa unha pegada na planta e nas sombras das cubertas.
Porque León ensínanos algo fundamental: unha porta pode desaparecer e, con todo, a función do lugar sobrevivir durante séculos.
11.7.26
A XEOMETRÍA DO ARADO
"Antes de existir os versos dos poetas, existiron os versos do arado."
Ramón Otero Pedrayo empregou a expresión "xeometría do arado" para describir unha forma de comprender o mundo que non nace nos despachos nin nas academias, senón no contacto directo coa terra. Unha xeometría viva, construída suco a suco, estación tras estación, xeración tras xeración.
Quizais esa expresión conteña unha das claves máis profundas para comprender Galicia.
Porque o arado non servía unicamente para cultivar. Servía para ordenar o territorio, para relacionar a comunidade coa natureza, para garantir alimento e para transmitir unha cultura. O arado convertía a paisaxe nun texto.
A palabra latina versus, da que procede o noso "verso", designaba precisamente o xiro que realizaba o arado ao rematar cada suco. Cada volta iniciaba unha nova liña. Cada liña era un novo verso escrito sobre a terra.
Antes da literatura, existiu a escritura do territorio.
© Carlos Sánchez-Montaña. 2026
29.6.26
LAS PUERTAS QUE YA NO SABEMOS ATRAVESAR
Los símbolos perdidos de Compostela se ocultan cada día un poco más.
VER: Los símbolos perdidos de Compostela
1.6.26
Estación Cultural @Lugo
Unha proposta aberta para rehabilitar a antiga estación como novo nodo público de cultura, comunidade e comunicación, en diálogo directo co Vello Cárcere.
Queres apoiar, facer achegas ou solicitar información?
Escribe a: estacionculturallugo@gmail.com
2.3.26
O fío da Brétema
11.2.26
Neuroarquitectura, el nombre nuevo de una verdad antigua. (Vitruvio no ha muerto)
Nos dicen "neuroarquitectura" y parece que acabamos de descubrir América. Que por fin la ciencia —la neurología, los escáneres, la medición de estrés, la cognición espacial— viene a confirmar que los edificios influyen en el cerebro, en la emoción, en la memoria, en el comportamiento.
Y sí: lo confirma.
Pero conviene decirlo sin rodeos: eso no es una revolución nueva. Es, más bien, el regreso —tardío— a la definición original de la Arquitectura. La vuelta al oficio tal como lo entendieron los antiguos cuando el arquitecto no era un técnico del objeto, sino un artesano de la armonía.
Lo que hoy llamamos neuroarquitectura no es otra cosa que la Arquitectura en su sentido completo. La que Vitruvio describió hace dos mil años y que la academia moderna fue adelgazando hasta convertirla en un sinónimo de edificación.
Y esa confusión —edificio = arquitectura— es uno de los grandes empobrecimientos culturales de los últimos siglos.
EL ERROR: CONFUNDIR EL OBJETO CON LA FINALIDAD
Un edificio es un objeto. La Arquitectura es una finalidad.
Un edificio puede estar perfectamente resuelto: normativas, instalaciones, estructura, eficiencia, cumplimiento. Y aun así no producir Arquitectura. Del mismo modo que un conjunto de sonidos puede estar técnicamente bien emitido y aun así no ser música: puede ser ruido, saturación, violencia, fatiga.
La academia, con demasiada frecuencia, ha enseñado a fabricar objetos correctos y ha olvidado educar en la pregunta decisiva:
¿Qué provoca este espacio en el ser humano?
¿Ordena o desordena? ¿Serena o tensa? ¿Orienta o confunde? ¿Aísla o vincula? ¿Dignifica o reduce?
En ese punto nace la verdadera diferencia: Edificación: la parte. Arquitectura: el todo.
VITRUVIO YA LO DIJO: ARQUITECTURA ES SABER INTEGRADO
Vitruvio no presenta la arquitectura como una "estética del edificio". La presenta como un saber total, alimentado por muchas disciplinas, capaz de ordenar la materia para producir un efecto humano... y, en su fondo, armonía.
Para Vitruvio, el arquitecto debe entender: el lugar (vientos, humedades, clima, salubridad), el cuerpo (medida, proporción, fatiga, descanso), el sonido (acústica, resonancia, teatro), la geometría como ciencia de la forma, y la cultura como ciencia del sentido.
Es decir: el arquitecto no "hace edificios". compone condiciones de vida.
Eso es exactamente lo que hoy nos venden como neuroarquitectura: el reconocimiento de que el espacio no es neutro, que modela la mente, regula el sistema nervioso, predispone a la calma o al conflicto, sostiene o erosiona la salud.
La diferencia es que ahora lo presentamos con instrumentación moderna. Pero el principio es el mismo.
CEREBRO, CORAZÓN, INTESTINOS, OÍDO, VISTA Y PIEL SON UN SOLO SISTEMA
La experiencia lo ha sabido siempre. Y quien trabaja con sensibilidad lo reconoce sin necesidad de teoría: cuando un lugar es verdaderamente arquitectónico, pasa algo.
El cuerpo cambia.
La respiración se ensancha.
La mirada se posa.
El pensamiento se ordena.
El ánimo se reubica.
Lo que hoy se mide como estrés, atención, orientación o bienestar, el oficio lo ha percibido durante siglos como "atmósfera", "quietud", "dignidad", "presencia", "armonía".
Y aquí aparece una analogía esencial que la cultura entiende de forma inmediata:
La música es ciencia matemática de los sonidos (ritmo, intervalo, proporción).
La arquitectura es ciencia matemática de las figuras (módulo, relación, jerarquía, recorrido).
Ambas trabajan con proporciones. Ambas construyen un orden. Ambas actúan —de manera directa o indirecta— sobre el organismo.
Por eso es tan fácil aceptar la música como arte universal (todo el mundo reconoce lo musical y lo armónico) y tan difícil alcanzar Arquitectura verdadera (porque exige que el orden espacial sea total: técnico, cultural, sensorial y humano).
Del mismo modo que la mayoría de sonidos que recibimos no son música, la mayoría de edificios que se levantan no son Arquitectura.
Durante siglos, el saber arquitectónico se transmitió como un oficio completo: maestros y aprendices. No era solo "proyectar", era aprender a ver, a medir, a escuchar, a comprender el lugar, a manejar el umbral, la luz, el silencio, la proporción y el rito.
En algún momento, la institución sustituyó el todo por la parte: la arquitectura quedó reducida a "construcción", a "producto", a "sector", a "mercado", a "objeto normativo".
El resultado está a la vista: espacios que saturan, lugares que enferman, ciudades que fatigan, interiores que aíslan, ruido convertido en paisaje permanente, luz artificial como sustituto de cielo, edificios que no saben ser refugio ni escenario digno.
Y entonces aparece, décadas después, la "neuroarquitectura", como si hubiéramos descubierto que el ser humano tiene un sistema nervioso.
No: lo sabíamos. Lo que pasó es que se dejó de enseñar.
LEONARDO Y EL ICONO: EL CUERPO COMO MEDIDA DEL MUNDO
Leonardo da Vinci dibuja al hombre inscrito en el círculo y el cuadrado y convierte en imagen lo que Vitruvio ya había propuesto: el cuerpo como canon, como medida, como vínculo entre geometría y experiencia.
Ese dibujo se ha convertido en un símbolo cultural porque recuerda una verdad profunda: la forma no es capricho. La proporción no es decoración. El espacio no es neutral.
Cuando el espacio respeta el cuerpo, el cuerpo responde. Cuando el espacio contradice al cuerpo, el cuerpo paga.
Eso es lo que hoy se llama "diseño centrado en el usuario" o "evidencia de impacto en el cerebro".
Vitruvio lo llamaba, sencillamente, Arquitectura.
Reivindico el origen de mi oficio porque ha sido olvidado durante siglos y ahora regresa con otro nombre, como si fuera una novedad.
No quiero una arquitectura que sea solo edificación. Quiero una arquitectura que sea cuidado.
No quiero edificios que cumplan y agoten. Quiero espacios que ordenen.
No quiero ciudades que funcionen como máquinas de estrés. Quiero territorios que funcionen como ecosistemas de salud.
Y aquí hay una verdad incómoda: si hoy alguien explicase a Vitruvio en la plenitud de sus palabras, a menudo sería arrinconado por "idealista", por "poco práctico", por "demasiado humanista".
Pero lo que se llama "práctico" ha fabricado demasiados lugares que no sostienen la vida.
Y lo que se llama "humanista" es lo único que, al final, evita que la técnica se convierta en barbarie.
CONCLUSIÓN: NEUROARQUITECTURA ES ARQUITECTURA (Y PUNTO)
Bienvenida la ciencia, bienvenidas las mediciones, bienvenidos los estudios, bienvenido el lenguaje nuevo si sirve para convencer a quienes solo creen lo que aparece en un "paper".
Pero que quede claro: La neuroarquitectura no inventa nada esencial. Solo está devolviendo a la Arquitectura su definición original: la capacidad de organizar el medio para producir armonía en el ser humano.
Y eso —justamente eso— es lo que hay que recuperar. No como una moda. No como un "campo emergente". Sino como una restitución histórica del oficio: Arquitectura como arte mayor del cuidado.
© Carlos Sánchez-Montaña - 2026





















.jpg)
.jpg)
